WYSTAWA DZIŚ DAJEMY WAM TYLKO PAMIĘĆ

W 70. rocznicę powstania obozu dla polskich dzieci i młodzieży (Polenjugendverwahrlager  in Litzmannstadt) przy ul. Przemysłowej, w Bibliotece przygotowana została wystawa Dziś dajemy Wam tylko pamięć, na której znalazły się m.in. kopie oryginalnych dokumentów związanych z obozem, a znajdujących się w zbiorach Muzeum Tradycji Niepodległościowych.

W grudniu 1942 roku na terenie łódzkiego getta, mniej więcej w obrębie dzisiejszych ulic: Brackiej, Emilii Plater, Górniczej i Zagajnikowej, wyodrębniono obóz dla polskich dzieci i młodzieży (Polenjugendverwahrlager der Sicherheitspolizei in Litzmannstadt). Główna brama obozu znajdowała się przy ul. Przemysłowej, stąd popularna nazwa: obóz przy Przemysłowej.

 

Był to jedyny na ziemiach polskich obóz koncentracyjny dla dzieci i młodzieży. Jego celem było wyniszczenie zdrowia fizycznego i psychicznego małoletnich więźniów. Trafiały tu dzieci pozbawione opieki rodzicielskiej, bezdomne, te, których rodzice przebywali w więzieniach lub obozach oraz sieroty z placówek opiekuńczo-wychowawczych. Nie brakowało również małoletnich osadzonych za współdziałanie z ruchem oporu, prowadzenie handlu, odmowę pracy i drobne kradzieże. W obozie umieszczano dzieci do 16 roku życia. Dolna granica wieku została przesunięta w dół, gdyż początkowo przewidywano umieszczanie w nim dzieci od 12, a następnie od 8 roku życia. W rzeczywistości w obozie znajdowały się nawet dzieci 2,5-letnie. Osoby, które ukończyły 16 lat, wywożono do obozów dla dorosłych, czasem zdarzało się też, że je stamtąd przywożono i umieszczano w łódzkim ośrodku.

Tamtejsze warunki zbliżone były do warunków panujących w obozach koncentracyjnych dla dorosłych. Mali Polacy przebywali w prymitywnych barakach pozbawionych urządzeń sanitarnych. Spali na pryczach, bez sienników ani pościeli, mieli do dyspozycji jedynie koce. Nie posiadali bielizny, ciepłej odzieży i obuwia. Nieustannie cierpieli głód, byli pozbawieni opieki lekarskiej i zmuszani do ciężkiej pracy, często przekraczającej ich siły. Dzieci szyły ubrania, wyplatały buty ze słomy, reperowały tornistry, prostowały igły, pracowały przy budowie dróg. Za najdrobniejsze przewinienia, niewykonanie norm lub uchylanie się od pracy groziły surowe kary: bicie, pozbawienie pożywienia albo umieszczanie w ciemnicy. Fatalne warunki higieniczne przyczyniały się do powstawania licznych chorób: gruźlicy płuc, duru brzusznego, szkorbutu, jaglicy, obrzęków głodowych i innych. 

  

Przez wiele lat po wojnie nie wiedziano o tym obozie. O cierpieniu dzieci świadczą dziś wspomnienia tych, którzy przeżyli, a także listy więźniów do rodziny.

W maju 1971 roku małych więźniów uczczono Pomnikiem Pękniętego Serca (według projektu Jadwigi Janus i Ludwika Mackiewicza). Pomnik znajduje się w parku im. Szarych Szeregów, poza terenem dawnego obozu, ale jest hołdem wobec tych, którzy przeszli przez ten właśnie Polenjugendverwahrlager wydzielony z obszaru Litzmannstadt Getto. Przed pomnikiem znajduje się płyta z napisem Odebrano Wam życie, dziś dajemy Wam tylko pamięć.*

*Przy sporządzaniu notatki o obozie przy Przemysłowej 

korzystano z wydanej w Łodzi w 2002 r.  książki Tonąca Łódź (lata 1939-45)  pod red. Krystyny Radziszewskiej